Co należy wiedzieć o zawale serca?
18.09.2026
CZYM JEST ZAWAŁ SERCA?
Zawał serca (inaczej: ostry zespół wieńcowy z martwicą mięśnia sercowego) to jedna z najczęstszych przyczyn nagłych zgonów na świecie. W Polsce każdego roku doświadcza go kilkadziesiąt tysięcy osób.
Główną przyczyną zawału serca jest miażdżyca - czyli przewlekły proces zapalno-zwyrodnieniowy toczący się w ścianie tętnic. W jego przebiegu dochodzi do odkładania się cholesterolu i tłuszczów, co prowadzi do powstania blaszki miażdżycowej. Z czasem blaszka ta stopniowo zwęża światło naczynia, utrudniając przepływ krwi do mięśnia sercowego.
Najgroźniejszy moment to pęknięcie blaszki miażdżycowej. Organizm rozpoznaje je jako "ranę" i tworzy skrzep, który zamyka tętnicę. Dopływ tlenu do mięśnia sercowego zostaje przerwany, a komórki serca zaczynają obumierać.
Martwica mięśnia sercowego postępuje bardzo szybko - już po kilkunastu minutach niedokrwienia dochodzi do trwałych uszkodzeń. Dlatego tak często powtarza się, że "czas to mięsień" - im szybciej pacjent trafi do pracowni kardiologii interwencyjnej, tym większa szansa na uratowanie jak największej części serca.
OBJAWY ZAWAŁU SERCA
Objawy typowe
- Silny ból lub ucisk za mostkiem, często opisywanie jako "ciężar" albo "palenie";
- Promieniowanie bólu do ramienia (zwykle lewego), szyi, żuchwy, pleców;
- Czas trwania powyżej 20 minut;
- Brak ustąpienia objawów po spoczynku lub przyjęciu nitrogliceryny;
- Towarzysząca duszność, zimne poty, bladość.
Objawy mniej typowe
- Zawał serca nie zawsze przebiega w typowy sposób. U osób starszych i chorych na cukrzycę ból może być słaby albo nie występować wcale (wtedy mówi się o tzw. niemym zawale);
- Czasami pojawiają się objawy ze strony przewodu pokarmowego, nudności, wymioty, ból brzucha - tzw. maska brzuszna;
- Pierwszym objawem ciężkiego zawału może być utrata przytomności.
Silny ból w klatce piersiowej nie zawsze oznacza zawał. Podobnie boli dławica piersiowa (czyli choroba niedokrwienna serca, związana z ograniczonym przepływem krwi do mięśnia sercowego). Taki ból zazwyczaj pojawia się podczas wysiłku, trwa krotko i ustępuje po odpoczynku lub podaniu nitrogliceryny. Natomiast w zawale serca ból jest nagły, silny, przedłużający się (powyżej 20 minut) i nie ustępuje w spoczynku, często towarzyszą mu duszność, poty i niepokój.
CZYNNIKI RYZYKA ZAWAŁU SERCA
Uważa się, że ponad 60 % czynników wpływających na stan naszego zdrowia wynika ze stylu życia, czyli nawyków żywieniowych, obecności nałogów i aktywności fizycznej.
Czynniki niemodyfikowalne (nie mamy na nie wpływu):
- Wiek (ryzyko rośnie u mężczyzn po 45 r.ż. i kobiet po menopauzie);
- Płeć męska (mężczyźni chorują częściej i wcześniej);
- Geny i historia rodzinna (występowanie chorób serca w rodzinie zwiększa ryzyko wystąpienia zawału serca).
Czynniki modyfikowalne (można zredukować te czynniki poprzez zdrowy styl życia. To właśnie one decydują o większości zawałów):
- Palenie papierosów (podwajają ryzyko zawału);
- Podwyższone stężenie cholesterolu LDL (czyli głównego składnika blaszek miażdżycowych);
- Nadciśnienie tętnicze (przewlekle uszkadza naczynia krwionośne);
- Cukrzyca (podwaja ryzyko sercowo-naczyniowe);
- Otyłość, zwłaszcza brzuszna (zwiększa ryzyko nadciśnienia, cukrzycy, dyslipidemii);
- Brak aktywności fizycznej;
- Przewlekły stres (sprzyja nadciśnieniu i zaburzeniom metabolicznym).
PIERWSZA POMOC W PRZYPADKU ZAWAŁU SERCA
Każdy ból w klatce piersiowej powinien być skonsultowany z lekarzem. Jeśli jednak ból jest intensywny lub nie ustępuje po kilku minutach, szczególnie u osób z podwyższonym ryzykiem zawału serca, konieczne jest niezwłoczne wezwanie pogotowia ratunkowego. W przypadku podejrzenia zawału serca każda minuta ma znaczenie!
Co należy zrobić, gdy podejrzewa się u kogoś zawał serca?
- Natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe (zadzwonić po numer 112 lub 999). Nie należy samodzielnie jechać do szpitala - zespół ratownictwa medycznego dysponuje lekami i sprzętem ratującym życie.
- Ułożyć pacjenta w pozycji półsiedzącej, zapewnić spokój i dostęp do świeżego powietrza.
- Nie podawać jedzenia ani picia.
- Obserwować chorego - jeśli straci przytomność i przestanie oddychać, niezwłocznie rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową (30 uciśnięć klatki piersiowej na 2 oddechy). BARDZO WAŻNE JEST, ABY NIE BAĆ SIĘ PODJĄĆ REANIMACJI - NAWET BEZ DOŚWIADCZENIA MOŻESZ URATOWAĆ CZYJEŚ ŻYCIE!
Co zrobić jeśli przechodzisz zawał samotnie w domu?
- Nie panikuj! Natychmiast zadzwoń pod numer alarmowy 112 lub 999.
- Podaj dokładny adres.
- Jeśli jesteś w stanie się poruszyć, otwórz zawczasu drzwi, aby ułatwić ratownikom wejście do mieszkania. Pamiętaj, że w każdej chwili możesz stracić przytomność.
- Jeśli masz zwierzęta, zamknij je w osobnym pokoju, by były bezpieczne i nie niepokoiły ratowników. Poinformuj dyspozytora o ich obecności.
- Jeśli to możliwe, powiadom kogoś bliskiego lub sąsiada.
- Jeśli posiadasz przy sobie środki z nitrogliceryną, zastosuj je. Mogą być w postaci tabletek podjęzykowych lub w formie sprayu.
- Zmierz ciśnienie.
- Otwórz okno, aby zapewnić sobie dostęp do świeżego powietrza.
- Usiądź w pozycji półsiedzącej, z podpartymi plecami i uniesionym tułowiem. Taka pozycja zmniejsza obciążenie serca i ułatwia oddychanie.
- Pamiętaj, że ograniczając ruch, zmniejszasz zapotrzebowanie serca na tlen.
- Trudności z oddychaniem możesz zredukować poprzez pozbycie się części garderoby, które to utrudniają (np. rozpięcie koszuli, zdjęcie krawata itp.).
- Uspokój się: postaraj się zachować spokój i oddychać powoli, aby zmniejszyć obciążenie serca. Cierpliwie czekaj na przybycie zespołu ratunkowego.
Co zrobić, kiedy jesteś poza domem i nikogo nie ma w pobliżu?
- Nie panikuj! Natychmiast zadzwoń pod numer alarmowy 112 lub 999.
- W miarę możliwości podaj jak najdokładniejsze dane dotyczące Twojego położenia (określi, w jakim jesteś miejscu, jakie są charakterystyczne punkty odniesienia w terenie), znajdź w najbliższym otoczeniu miejsce, w którym będziesz widoczny, usiądź w pozycji półsiedzącej, z podpartymi plecami i uniesionym tułowiem.
- Jeśli jesteś w drodze i prowadzisz samochód:
a) zjedź na pobocze;
b) zatrzymaj pojazd;
c) wyłącz silnik;
d) włącz światła awaryjne;
e) otwórz okna;
f) nie blokuj zamków;
g) podaj dyspozytorowi informacje, jaką trasą się poruszasz, w którym kierunku itp.
- Jeśli dyspozytor o to poprosi - nie przerywaj kontaktu telefonicznego. Spokojnie oczekuj na pomoc.
Źródło: prof. dr hab. n. med. Paweł Balsam "Zawał serca - co musisz wiedzieć?", I Katedra i Klinika Kardiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny. Wydanie II, Warszawa 2025
<- Wróć do artykułów
